Jeżeli czytasz ten tekst, prawdopodobnie jesteś już po wizycie kwalifikującej do endoprotezoplastyki stawu biodrowego i oczekujesz na termin przyjęcia do szpitala. Decyzja została podjęta, ale przed Tobą pozostał jeszcze ważny etap — przygotowanie do operacji.

Czas oczekiwania nie musi być czasem biernego odliczania dni. To moment, który warto wykorzystać na poprawę sprawności, uporządkowanie leczenia innych chorób oraz przygotowanie domu na pierwsze tygodnie po zabiegu. Dobre przygotowanie nie wyeliminuje całkowicie ryzyka związanego z operacją, może jednak ułatwić bezpieczne przeprowadzenie leczenia i przyspieszyć powrót do samodzielności.

Najważniejsza zasada brzmi: szczegółowe zalecenia otrzymane od lekarza zawsze mają pierwszeństwo przed informacjami zawartymi w ogólnym poradniku.

Prerehabilitacja — przygotuj organizm, zanim trafisz na salę operacyjną

Przed operacją nie chodzi o wykonywanie intensywnego treningu ani ćwiczenie „przez ból”. Zwyrodniały staw nie naprawi się dzięki gimnastyce, ale można wzmocnić mięśnie, poprawić ogólną wydolność i nauczyć się ruchów, które będą potrzebne bezpośrednio po zabiegu.

Takie przygotowanie nazywamy prerehabilitacją. Jej celem jest wejście w okres pooperacyjny z możliwie dużą rezerwą siły i sprawności. Aktualne zalecenia dotyczące endoprotezoplastyki podkreślają znaczenie indywidualnie dobranej aktywności, edukacji, poprawy odżywienia oraz ograniczenia palenia tytoniu i alkoholu.

Pozostań w ruchu na tyle, na ile pozwala biodro

Jeżeli chodzenie jest możliwe, staraj się codziennie wykonywać kilka krótszych spacerów zamiast jednego długiego marszu kończącego się nasileniem bólu. W razie potrzeby korzystaj z laski lub kul — nie jest to oznaka słabości, ale sposób na bezpieczne utrzymanie aktywności.

U niektórych pacjentów dobrze sprawdza się rower stacjonarny z niewielkim oporem, ćwiczenia w wodzie albo spokojny trening ogólnousprawniający. Aktywność nie powinna powodować gwałtownego nasilenia bólu utrzymującego się przez wiele godzin.

Wzmacniaj nie tylko operowaną nogę

Po zabiegu przydadzą się również silne ręce i zdrowa noga. To one będą pomagały podczas wstawania z łóżka, korzystania z balkonika lub kul i pokonywania schodów.

W prostym programie przygotowującym mogą znaleźć się:

• napinanie mięśni pośladków w leżeniu,
• napinanie mięśnia czworogłowego uda z wyprostowanym kolanem,
• zginanie i prostowanie stóp w stawach skokowych,
• spokojne wstawanie z odpowiednio wysokiego krzesła,
• ćwiczenia ramion i obręczy barkowej,
• nauka chodzenia o kulach oraz wchodzenia i schodzenia ze schodów.

Ćwiczenia najlepiej wykonywać regularnie, lecz bez wywoływania ostrego bólu. Jeżeli masz duże problemy z równowagą, zaawansowaną chorobę serca lub płuc albo nie wiesz, które ćwiczenia są dla Ciebie bezpieczne, skorzystaj z pomocy fizjoterapeuty.

Warto jeszcze przed operacją przećwiczyć ćwiczenia, które będą wykonywane na oddziale. Po zabiegu łatwiej jest powtórzyć znany ruch niż uczyć się go od początku w stresie i bólu. Wzmocnienie kończyn górnych może natomiast ułatwić posługiwanie się kulami lub balkonikiem.

Zadbaj o ogólny stan zdrowia

Endoprotezoplastyka biodra jest planowaną operacją. Dzięki temu mamy możliwość wyrównania chorób, które mogłyby zwiększać ryzyko znieczulenia, zakażenia, problemów z gojeniem lub powikłań sercowo-naczyniowych.

Nie oznacza to, że każdy pacjent musi odwiedzić przed zabiegiem wszystkich specjalistów. Zakres konsultacji zależy od wieku, chorób przewlekłych, przyjmowanych leków oraz wyników badań.

Jakie dokumenty mogą być potrzebne od innych specjalistów?

Jeżeli leczysz się z powodu poważnej choroby serca, cukrzycy, choroby płuc, nerek, zaburzeń krzepnięcia lub innych istotnych schorzeń, lekarz kwalifikujący albo anestezjolog może poprosić o dodatkową konsultację.

Najbardziej przydatne nie jest ogólne zdanie „brak przeciwwskazań do operacji”, ale krótka, konkretna informacja zawierająca:

• rozpoznanie i aktualny stan choroby,
• ostatnie istotne wyniki badań,
• listę stosowanych leków,
• informację, czy leczenie jest obecnie stabilne,
• zalecenia dotyczące postępowania z lekami w okresie operacji.

Ostateczna ocena możliwości wykonania znieczulenia należy do anestezjologa. Dlatego na konsultację przedoperacyjną zabierz wypisy ze szpitali, wyniki ostatnich kontroli oraz aktualną listę leków.

Cukrzyca

Podwyższony poziom glukozy zwiększa ryzyko zakażenia i zaburzeń gojenia. Jeżeli chorujesz na cukrzycę, warto odpowiednio wcześniej sprawdzić jej wyrównanie, najczęściej między innymi za pomocą oznaczenia HbA1c.

Znacznie niewyrównana cukrzyca może być powodem odroczenia planowej operacji do czasu poprawy kontroli glikemii. W wytycznych okołooperacyjnych często jako wartość wymagającą szczególnej optymalizacji wskazuje się HbA1c powyżej 69 mmol/mol, czyli około 8,5%, jednak każdy przypadek powinien być oceniany indywidualnie.

Nie zmieniaj samodzielnie dawek insuliny ani tabletek przeciwcukrzycowych. Niektóre leki wymagają czasowego odstawienia przed zabiegiem, ale dokładny sposób postępowania zależy od rodzaju preparatu, godziny operacji i planu znieczulenia.

Nadciśnienie i choroby serca

Regularnie przyjmuj leki i kontroluj ciśnienie. Jeżeli od dłuższego czasu pozostaje wysokie, nie czekaj z wizytą u lekarza do ostatnich dni przed operacją.

Nowe bóle w klatce piersiowej, omdlenia, wyraźne pogorszenie tolerancji wysiłku, narastająca duszność lub obrzęki nóg wymagają wcześniejszej oceny lekarskiej. Nie są to dolegliwości, które powinny zostać zgłoszone dopiero w dniu przyjęcia na oddział.

Niedokrwistość

Przed endoprotezoplastyką wykonywana jest morfologia krwi. Jeżeli stwierdzono niedokrwistość, warto ustalić jej przyczynę i rozpocząć leczenie odpowiednio wcześnie. Wyrównanie niedoboru żelaza lub innych przyczyn niedokrwistości może zmniejszyć prawdopodobieństwo konieczności przetoczenia krwi i ułatwić rekonwalescencję. Zalecenia ERAS rekomendują wykrywanie, diagnostykę i leczenie niedokrwistości przed planową endoprotezoplastyką.

Palenie, alkohol i odżywianie

Im wcześniej ograniczysz lub odstawisz papierosy, tym lepiej. Palenie pogarsza ukrwienie tkanek, opóźnia gojenie i zwiększa ryzyko zakażeń oraz powikłań oddechowych. Największe korzyści obserwuje się, gdy uda się zaprzestać palenia przynajmniej kilka tygodni przed zabiegiem.

Ogranicz również alkohol. Nie rozpoczynaj natomiast na krótko przed operacją głodówki ani gwałtownej diety odchudzającej. Organizm potrzebuje energii i białka do gojenia rany oraz odbudowy mięśni. Jedz regularnie, zadbaj o źródła białka i zgłoś lekarzowi niezamierzoną utratę masy ciała lub wyraźny brak apetytu.

Usuń aktywne źródła zakażenia

Zakażenie endoprotezy jest jednym z najpoważniejszych powikłań operacji. Dlatego przed zabiegiem należy wyleczyć aktywne infekcje i dokładnie obejrzeć skórę.

Zęby i jama ustna

Jeżeli masz ból zęba, obrzęk dziąsła, ropień, ruszający się ząb lub od dawna nieleczone problemy stomatologiczne, zgłoś się do dentysty odpowiednio wcześniej.

Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent bez wyjątku musi przejść rozbudowaną „sanację” jamy ustnej albo usunąć wszystkie zęby budzące najmniejsze wątpliwości. Aktualne wytyczne nie potwierdzają, że rutynowe badanie stomatologiczne wszystkich pacjentów samo w sobie zmniejsza ryzyko zakażenia endoprotezy. Najważniejsze jest rozpoznanie i wyleczenie aktywnego zakażenia oraz utrzymywanie prawidłowej higieny jamy ustnej.

Jeżeli konieczne jest usunięcie zęba lub inny zabieg chirurgiczny w jamie ustnej, powinien zostać wykonany z odpowiednim wyprzedzeniem. Według zaleceń AAOS po ekstrakcji warto pozostawić co najmniej około trzech tygodni na wygojenie przed planową endoprotezoplastyką.

Skóra

Przed przyjęciem obejrzyj dokładnie skórę operowanej kończyny, uda, pachwiny, pośladka i okolicy biodra. Zgłoś lekarzowi:

• otwarte rany i otarcia,
• owrzodzenia,
• ropne krosty lub czyraki,
• nasilone odparzenia,
• zakażenia grzybicze,
• świeże zadrapania,
• ukąszenia owadów z nasilonym stanem zapalnym,
• wysypkę albo inne zmiany zapalne skóry.

Uszkodzenie skóry w pobliżu pola operacyjnego może spowodować przesunięcie terminu zabiegu. Nie gol samodzielnie uda ani pachwiny przed operacją. Drobne skaleczenia powstające podczas golenia zwiększają ryzyko zakażenia. Jeżeli usunięcie owłosienia będzie potrzebne, personel zrobi to w odpowiedni sposób w szpitalu.

Inne infekcje

Poinformuj oddział o objawach infekcji, nawet jeżeli pojawiły się kilka dni przed planowanym przyjęciem. Dotyczy to między innymi:

• gorączki i dreszczy,
• nasilonego kaszlu lub bólu gardła,
• duszności związanej z infekcją,
• pieczenia podczas oddawania moczu,
• częstomoczu albo bólu w podbrzuszu,
• biegunki lub wymiotów,
• ropnej rany w dowolnym miejscu ciała.

Lepiej zgłosić problem wcześniej, niż przyjechać do szpitala i dowiedzieć się w dniu przyjęcia, że operacja musi zostać przełożona.

Leki przed operacją — niczego nie odstawiaj samodzielnie

Przed przyjęciem przygotuj dokładną listę wszystkich przyjmowanych preparatów. Powinna zawierać nazwę leku, dawkę i porę przyjmowania. Uwzględnij również leki bez recepty, zioła i suplementy diety.

Szczególnego ustalenia wymagają między innymi:

• leki przeciwkrzepliwe, takie jak apiksaban, rywaroksaban, dabigatran lub warfaryna,
• leki przeciwpłytkowe, między innymi kwas acetylosalicylowy i klopidogrel,
• insulina i inne leki przeciwcukrzycowe,
• niektóre leki stosowane w nadciśnieniu,
• przewlekle przyjmowane steroidy,
• leki immunosupresyjne i niektóre leki reumatologiczne.

Nie odstawiaj leków przeciwkrzepliwych na podstawie informacji znalezionej w internecie ani zaleceń innego pacjenta. Termin przerwania leczenia zależy od konkretnego preparatu, czynności nerek, powodu jego stosowania, ryzyka zakrzepowego i rodzaju znieczulenia. U części osób konieczne jest leczenie zastępcze, u innych byłoby ono niepotrzebne lub wręcz szkodliwe.

Leki należy odstawić wyłącznie według pisemnych lub jednoznacznie przekazanych zaleceń lekarza.

Co może uniemożliwić wykonanie planowej operacji?

Ostateczną decyzję zawsze podejmuje zespół leczący. Najczęstszymi przyczynami przełożenia zabiegu są jednak sytuacje, w których ryzyko operacji jest chwilowo zbyt duże.

W dniu przyjęcia szczególną uwagę zwraca się na:

• aktywną infekcję z gorączką lub wyraźnymi objawami ogólnymi,
• objawowe zakażenie dróg moczowych,
• aktywne zakażenie zęba lub ropień,
• otwartą ranę, owrzodzenie albo zapalną zmianę skórną, szczególnie w okolicy biodra i operowanej kończyny,
• znacznie niewyrównaną cukrzycę,
• bardzo wysokie, niekontrolowane ciśnienie,
• nowe objawy niewydolności serca lub choroby wieńcowej,
• niewyjaśnioną duszność lub istotne pogorszenie stanu ogólnego,
• nieprawidłowo odstawione albo nieodstawione leki wpływające na krzepnięcie,
• nieprzestrzeganie zaleceń dotyczących pozostania na czczo.

Samo występowanie choroby przewlekłej nie przekreśla możliwości wykonania endoprotezoplastyki. Znaczenie ma przede wszystkim to, czy choroba jest rozpoznana, leczona i stabilna. Jeśli w pare dni przed terminem leczenia operacyjnego zauważasz u siebie czynniki uniemożliwiające operacje planową skontaktuj się telefonicznie z sekretariatem oddziału celem zmiany terminu leczenia operacyjnego. Oszczędzi to niepotrzebny transport, a oddziałowi pozwoli na modyfikacje planu operacyjnego z rezerwą czasową.

Co zabrać do szpitala na około pięć dni?

Dobrze spakowana torba zmniejsza stres i ułatwia pierwsze dni po operacji. Nie warto jednak zabierać zbyt wielu rzeczy ani przedmiotów wartościowych.

Dokumenty i informacje medyczne

Zabierz:

• dowód osobisty,
• skierowanie i dokumenty wymagane przez oddział,
• wyniki badań zleconych przed przyjęciem,
• karty informacyjne z wcześniejszych hospitalizacji, jeżeli mają znaczenie dla obecnego leczenia,
• wyniki konsultacji specjalistycznych,
• aktualną listę leków i alergii,
• dokumentację dotyczącą wcześniejszych problemów ze znieczuleniem,
• płyty z badaniami obrazowymi, jeżeli poprosił o nie lekarz,
• numer telefonu do bliskiej osoby.

Leki

Weź wszystkie stosowane leki w oryginalnych opakowaniach. Po przyjęciu pokaż je personelowi.

Nie zażywaj samodzielnie własnych leków podczas pobytu bez wiedzy pielęgniarki lub lekarza. Personel musi wiedzieć, co i o której godzinie zostało przyjęte.

Ubrania

Najlepiej sprawdzą się:

• luźne koszulki,
• szerokie spodenki albo spodnie dresowe,
• bielizna i skarpetki,
• piżama lub koszula nocna,
• lekki szlafrok.

Ubranie powinno być łatwe do założenia i na tyle szerokie, aby nie uciskało obrzękniętej kończyny ani opatrunku.

Obuwie

Zabierz stabilne, płaskie buty:

• z antypoślizgową podeszwą,
• najlepiej z zabudowaną piętą,
• łatwe do założenia,
• bez wysokiego obcasa.

Luźne klapki, wsuwane kapcie i buty bez podparcia pięty zwiększają ryzyko potknięcia.

Przybory osobiste

Przydadzą się:

• szczoteczka i pasta do zębów,
• podstawowe kosmetyki,
• ręcznik, jeżeli wymaga tego oddział,
• chusteczki higieniczne,
• okulary i etui,
• aparat słuchowy z zapasowymi bateriami,
• telefon i ładowarka,
• książka lub słuchawki.

Jeżeli stosujesz aparat CPAP z powodu bezdechu sennego, zapytaj wcześniej, czy należy zabrać go do szpitala.

Kule lub balkonik zabierz wtedy, gdy takie zalecenie otrzymałeś od oddziału. W części placówek sprzęt dobierany jest dopiero po operacji.

Przygotuj dom jeszcze przed wyjazdem do szpitala

Po powrocie do domu będziesz poruszać się wolniej i przez pewien czas korzystać z kul. Nie odkładaj reorganizacji mieszkania na okres po operacji.

Usuń luźne dywaniki, kable i inne rzeczy, o które można się potknąć. Zadbaj o dobre oświetlenie drogi do łazienki. Najczęściej używane przedmioty ustaw na wysokości, która nie wymaga głębokiego schylania ani wspinania się na krzesło.

Przygotuj:

• stabilne krzesło z podłokietnikami,
• zapas prostych posiłków,
• miejsce na leki i dokumenty,
• transport ze szpitala,
• pomoc przy zakupach, sprzątaniu i przygotowywaniu posiłków,
• opiekę nad zwierzętami, szczególnie nad psem wymagającym spacerów.

Usuń z ciągów komunikacyjnych niskie stoliki i nadmiar mebli. Sprawdź również, czy między pokojami można swobodnie przejść z kulami lub balkonikiem. Przydatne bywają długa łyżka do butów, chwytak do podnoszenia przedmiotów oraz podwyższenie toalety, ale potrzebę ich stosowania najlepiej omówić z fizjoterapeutą lub personelem oddziału.

Ostatni dzień przed przyjęciem

Sprawdź godzinę i miejsce zgłoszenia się na oddział. Przygotuj dokumenty, torbę i transport.

Weź prysznic zgodnie z instrukcjami otrzymanymi w szpitalu. Nie gol samodzielnie pola operacyjnego. Zdejmij biżuterię i usuń lakier z paznokci, jeżeli wymaga tego placówka.

Najważniejsze jest dokładne przestrzeganie zaleceń dotyczących jedzenia i picia. Nie przyjmuj automatycznie zasady „nic od północy”, ponieważ godziny pozostania na czczo mogą zależeć od pory operacji i protokołu stosowanego w danym szpitalu. Niektóre współczesne protokoły pozwalają na picie klarownych płynów znacznie bliżej operacji, ale można tak postąpić wyłącznie wtedy, gdy zostało to jednoznacznie zalecone przez anestezjologa lub oddział.

Krótka lista kontrolna przed endoprotezoplastyką biodra

Na kilka dni przed przyjęciem upewnij się, że:

• nie masz objawów infekcji,
• skóra w okolicy biodra i operowanej nogi jest nieuszkodzona,
• ewentualne aktywne problemy stomatologiczne zostały wyleczone,
• choroby przewlekłe są możliwie dobrze wyrównane,
• wiesz dokładnie, które leki masz przyjąć, a które czasowo odstawić,
• masz przygotowaną aktualną listę leków,
• znasz zasady pozostania na czczo,
• przygotowałeś dokumenty i wygodne ubranie,
• zorganizowałeś transport oraz pomoc po powrocie,
• mieszkanie jest przygotowane do bezpiecznego chodzenia o kulach.

Nie musisz być przed operacją w idealnej formie. Nie chodzi również o to, aby wykonać wszystkie przygotowania perfekcyjnie. Warto jednak wykorzystać czas oczekiwania, aby usunąć problemy, którym można zapobiec.

Dobrze przygotowany pacjent nie jest jedynie biernym uczestnikiem operacji. Od początku staje się częścią zespołu pracującego nad tym, aby leczenie przebiegło bezpiecznie, a nowe biodro pozwoliło możliwie szybko wrócić do samodzielnego życia.

Bibliografia

1. Wainwright T.W. i wsp. Consensus statement for perioperative care in total hip replacement and total knee replacement surgery: Enhanced Recovery After Surgery Society recommendations. Acta Orthopaedica. 2020.
2. National Institute for Health and Care Excellence. Joint replacement — primary: hip, knee and shoulder. NICE Guideline NG157.
3. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Prevention of Total Hip and Knee Arthroplasty Periprosthetic Joint Infection in Patients Undergoing Dental Procedures — Clinical Practice Guideline. 2024.
4. Centre for Perioperative Care. Guideline for Perioperative Care for People with Diabetes Mellitus Undergoing Elective and Emergency Surgery.
5. American Academy of Orthopaedic Surgeons, OrthoInfo. Preparing for Joint Replacement Surgery.
6. NHS. Preparing for a hip replacement.