Osoba szukająca informacji o operacji palucha koślawego szybko trafia na dziesiątki nazw: Chevron, SCARF, Akin, Lapidus, MICA, osteotomia bliższa, zespolenie płytką, śrubami albo specjalną zszywką.

Jedna klinika przedstawia określoną technikę jako wyjątkowo nowoczesną. Inna przekonuje, że najlepsza jest operacja małoinwazyjna. Jeszcze inna zachwala zabieg „bez gipsu, bez bólu i z natychmiastowym powrotem do chodzenia”.

Łatwo odnieść wrażenie, że pacjent powinien sam wybrać metodę z katalogu. Tymczasem nazwa operacji nie jest najważniejsza. Znacznie ważniejsze jest to, czy chirurg właściwie rozpoznał problem i dobrał technikę do konkretnej deformacji.

Dlaczego istnieje tak wiele operacji palucha koślawego?

Paluch koślawy nie jest jedną, zawsze taką samą deformacją.

U jednej osoby problem dotyczy głównie dalszej części pierwszej kości śródstopia. U innej deformacja jest większa i obejmuje cały pierwszy promień. U kolejnej współistnieje nadmierna ruchomość stawu u podstawy pierwszej kości śródstopia, nieprawidłowy obrót kości, płaskostopie, zmiany zwyrodnieniowe albo deformacje pozostałych palców.

Jedna metoda operacyjna nie może równie dobrze rozwiązać wszystkich tych problemów.

Nie ma przekonujących dowodów, że pojedyncza technika jest uniwersalnie najlepsza dla każdego pacjenta. Badania porównujące osteotomie Chevron i SCARF nie wykazały istotnej przewagi jednej metody pod względem funkcji stopy, ryzyka powikłań czy ogólnego wyniku leczenia. Również sam fakt wykonania zabiegu techniką otwartą albo małoinwazyjną nie gwarantuje lepszego rezultatu.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie operacje są sobie równe. W dobrze zrozumianej deformacji istnieją techniki bardziej i mniej odpowiednie. Najlepsza metoda to nie ta, która ma najatrakcyjniejszą nazwę, ale ta, która pozwala skorygować rzeczywisty problem konkretnej stopy.

Jak wybieramy rodzaj operacji?

Przy planowaniu leczenia oceniamy między innymi:

• wielkość i miejsce deformacji,
• ustawienie pierwszej kości śródstopia,
• położenie głowy pierwszej kości śródstopia względem trzeszczek,
• obrót palucha i pierwszej kości śródstopia,
• kształt powierzchni stawowej,
• stan chrząstki stawu palucha,
• możliwość ręcznego skorygowania deformacji,
• stabilność pierwszego promienia,
• budowę całej stopy,
• obecność płaskostopia, przeciążenia przodostopia i deformacji pozostałych palców.

W niewielkich i umiarkowanych deformacjach, przy zachowanym stawie palucha i odpowiedniej budowie pierwszego promienia, bardzo dobrym rozwiązaniem może być osteotomia Chevron. Jest to operacja wykonywana w dalszej części pierwszej kości śródstopia, pozwalająca przesunąć jej głowę i przywrócić bardziej prawidłowe ustawienie palucha.

Zakres możliwej korekcji zależy nie tylko od nazwy zabiegu, lecz również od sposobu wykonania osteotomii, wielkości przesunięcia oraz możliwości skorygowania rotacji kości. Współczesne modyfikacje Chevronu mogą być stosowane także w części większych deformacji, dlatego nie powinno się kwalifikować pacjenta wyłącznie na podstawie jednego kąta zmierzonego na zdjęciu RTG.

W innych sytuacjach lepszym rozwiązaniem może być osteotomia SCARF, operacja Lapidusa albo usztywnienie stawu śródstopno-paliczkowego palucha.

Lapidus polega na skorygowaniu ustawienia i usztywnieniu pierwszego stawu stępowo-śródstopnego. Może być szczególnie przydatny w dużych deformacjach, przy istotnej niestabilności pierwszego promienia, zmianach w obrębie tego stawu oraz w części deformacji nawrotowych. Nie jest jednak po prostu „mocniejszą operacją dla każdego dużego palucha”. Sama zwiększona ruchomość pierwszego promienia nie powinna automatycznie przesądzać o konieczności jego usztywnienia.

Jeżeli natomiast staw palucha jest znacznie zniszczony przez chorobę zwyrodnieniową, sztywny i bolesny, zachowywanie go za wszelką cenę może nie służyć pacjentowi. W takiej sytuacji najlepszym rozwiązaniem bywa jego usztywnienie, czyli artrodeza.

Przykładowa pacjentka z umiarkowanym paluchem koślawym

Wyobraźmy sobie młodą, aktywną pacjentkę. Od kilku lat obserwuje stopniowe odchylanie się palucha. Po dłuższym chodzeniu po wewnętrznej stronie stopy pojawia się czerwony, bolesny bunion. Coraz trudniej znaleźć wygodne buty, a pod środkową częścią przodostopia zaczyna tworzyć się niewielki modzel.

W badaniu widzimy umiarkowaną, częściowo korektywną deformację koślawą. Przodostopie jest poszerzone, co potocznie często nazywa się płaskostopiem poprzecznym. Staw palucha pozostaje ruchomy, nie stwierdzamy istotnych zmian zwyrodnieniowych, a pierwszy staw stępowo-śródstopny nie wykazuje wyraźnej niestabilności.

Na zdjęciach RTG wykonanych na stojąco widoczne jest odchylenie pierwszej kości śródstopia i palucha oraz nieprawidłowe położenie trzeszczek. Powierzchnia stawowa jest jednak zachowana.

Pacjentka próbowała już szerszego obuwia, ograniczenia ucisku i innych metod zmniejszających dolegliwości, ale ból nadal przeszkadza jej w codziennym funkcjonowaniu. W takiej sytuacji jedną z rozsądnych możliwości jest korekcja metodą Chevron, uzupełniona – jeżeli wymaga tego ustawienie samego palucha – osteotomią Akin.

Jest to oczywiście przypadek modelowy. Nie oznacza to, że każda młoda osoba z podobnie wyglądającą stopą powinna mieć wykonaną dokładnie taką samą operację.

Co dzieje się podczas operacji Chevron?

Celem zabiegu nie jest zwykłe „ścięcie wystającej kostki”. Najważniejsze jest przywrócenie prawidłowego położenia głowy pierwszej kości śródstopia, palucha i znajdujących się pod nim trzeszczek.

Operację rozpoczynamy od uzyskania dostępu do pierwszego stawu śródstopno-paliczkowego. Oceniamy tkanki miękkie, powierzchnie stawowe oraz rzeczywistą podatność deformacji na korekcję.

W zależności od budowy stopy i wielkości deformacji może być potrzebne uwolnienie napiętych struktur po bocznej stronie stawu. Nie wykonuje się go jednak automatycznie ani w identycznym zakresie u każdego pacjenta. Zbyt małe uwolnienie może ograniczać korekcję, natomiast zbyt rozległe może zwiększyć ryzyko niestabilności, zaburzeń ukrwienia i nadmiernego odchylenia palucha w przeciwną stronę.

Następnie w dalszej części pierwszej kości śródstopia wykonuje się kontrolowane przecięcie kości w kształcie przypominającym literę „V”. Jest to właśnie osteotomia Chevron.

Po wykonaniu osteotomii głowę pierwszej kości śródstopia przesuwa się w stronę drugiej kości śródstopia. Wielkość przesunięcia dobiera się do deformacji. W zależności od zastosowanej modyfikacji możliwe jest również częściowe skorygowanie rotacji, długości lub ustawienia głowy kości.

Dzięki temu zmniejsza się nadmierna rozbieżność pomiędzy pierwszą a drugą kością śródstopia, głowa pierwszej kości zostaje ustawiona bardziej prawidłowo nad trzeszczkami, a cały pierwszy promień odzyskuje właściwszą oś.

Po uzyskaniu odpowiedniej korekcji fragmenty kostne stabilizuje się najczęściej śrubą. W niektórych wariantach zabiegu można zastosować inny sposób zespolenia.

Fragment kości, który po przesunięciu głowy nadmiernie wystaje po stronie przyśrodkowej, zostaje ostrożnie wyrównany. Nie jest to jednak najważniejszy etap operacji. „Kostka” zmniejsza się przede wszystkim dlatego, że cała głowa pierwszej kości śródstopia została ustawiona we właściwszym położeniu.

Samo agresywne ścięcie wystającej części kości bez skorygowania deformacji nie przywraca prawidłowej mechaniki stopy i może prowadzić do nawrotu dolegliwości.

Po co wykonujemy osteotomię Akin?

Po skorygowaniu pierwszej kości śródstopia może się okazać, że sam paluch nadal pozostaje odchylony.

Przyczyną bywa nieprawidłowe ustawienie lub kształt paliczka bliższego palucha. W takiej sytuacji korekcję można uzupełnić osteotomią Akin.

Polega ona na wycięciu niewielkiego klina kostnego po przyśrodkowej stronie paliczka bliższego. Po domknięciu powstałej szczeliny paluch ustawia się bardziej prosto i harmonijnie względem pierwszej kości śródstopia. Osteotomię stabilizuje się małą śrubą, klamrą lub innym implantem.

Akin nie powinien być wykonywany tylko dlatego, że „zawsze dodaje się go do Chevronu”. Jest to procedura uzupełniająca, potrzebna wtedy, gdy po prawidłowej korekcji pierwszej kości śródstopia nadal pozostaje istotne odchylenie w obrębie paliczka.

Odpowiednio dobrane połączenie Chevron i Akin może pomóc utrzymać korekcję samego palucha w obserwacji długoterminowej. Decyzja o wykonaniu Akin powinna jednak wynikać z anatomii konkretnej stopy i obrazu uzyskanego po pierwszym etapie korekcji.

Na zakończenie operacji oceniamy ustawienie palucha, położenie trzeszczek, stabilność korekcji oraz relację palucha do pozostałych palców. Torebka stawowa zostaje zamknięta z odpowiednim napięciem.

Zbyt luźne zamknięcie może nie wspierać uzyskanej korekcji. Zbyt mocne może natomiast nadmiernie przyciągać paluch do środka i ograniczać jego ruchomość. Jak w wielu elementach chirurgii stopy, najważniejsza jest równowaga.

Czy zawsze wystarczy Chevron i Akin?

Nie. W przedstawionym przykładzie zakładamy, że głównym problemem jest umiarkowany paluch koślawy z zachowanym, ruchomym stawem.

U innego pacjenta konieczne może być jednoczesne:

• skorygowanie palca młotkowatego,
• wydłużenie lub przecięcie przykurczonego ścięgna,
• skrócenie albo uniesienie przeciążonej kości śródstopia,
• ustabilizowanie drugiego stawu śródstopno-paliczkowego,
• leczenie uszkodzenia płytki podeszwowej,
• usunięcie przykurczu,
• skorygowanie innej części deformacji przodostopia.

Jeżeli występuje objawowe płaskostopie, również wymaga ono oddzielnej oceny. Nie każdą płaską stopę trzeba operować jednocześnie z paluchem koślawym. Nie należy jednak ignorować istotnej deformacji, która wpływa na ustawienie i sposób obciążania pierwszego promienia.

Dlatego ostateczny zakres operacji może różnić się pomiędzy pacjentami, mimo że każdy z nich zgłasza się z powodu „haluksa”. Przed leczeniem pacjent powinien wiedzieć, jakie procedury są planowane, które mogą okazać się dodatkowo potrzebne i jaki problem ma rozwiązać każdy etap operacji.

Pierwsze dni po operacji

Po zakończeniu zabiegu stopa zostaje zabezpieczona odpowiednio ułożonym opatrunkiem. Nie służy on jedynie ochronie rany – pomaga również utrzymać paluch w prawidłowym ustawieniu w pierwszym okresie gojenia.

Pacjent otrzymuje specjalny but pooperacyjny ze sztywną podeszwą lub odciążeniem przedniej części stopy.

Po stabilnie zespolonej osteotomii Chevron i Akin najczęściej można wcześnie rozpocząć chronione obciążanie operowanej kończyny w specjalnym bucie. Dokładny sposób stawiania stopy i dopuszczalny zakres chodzenia zależą jednak od rodzaju korekcji, stabilności zespolenia, jakości kości oraz ewentualnych dodatkowych procedur.

Możliwość obciążania stopy nie oznacza, że od pierwszego dnia należy chodzić bez ograniczeń.

Krótkie przejście do łazienki jest czymś zupełnie innym niż wielogodzinne stanie, przygotowywanie posiłków czy spacerowanie po mieszkaniu. Im dłużej operowana stopa znajduje się opuszczona, tym większe są zwykle obrzęk, uczucie rozpierania i ból.

W pierwszych dniach szczególnie ważne są:

• częste unoszenie stopy powyżej poziomu serca,
• przyjmowanie zaleconych leków przeciwbólowych,
• stosowanie profilaktyki przeciwzakrzepowej, jeżeli została zalecona,
• ochrona opatrunku przed zamoczeniem,
• ograniczenie chodzenia do niezbędnego minimum,
• obserwowanie koloru, temperatury i czucia palców.

Zalecenia po operacji Chevron mogą być inne niż po operacji Lapidusa, usztywnieniu stawu palucha albo rozległej rekonstrukcji kilku deformacji. Dlatego pacjent powinien stosować się do instrukcji dotyczących własnej operacji, a nie do historii znalezionej na forum internetowym.

Pierwsze dwa tygodnie

Obrzęk, zasinienie i uczucie rozpierania są w tym okresie naturalne. Ból jest zwykle największy podczas pierwszych dni, a następnie powinien stopniowo się zmniejszać.

Niepokój powinny wzbudzić:

• narastający ból mimo stosowania zaleconych leków,
• gorączka,
• przemakanie opatrunku krwią lub wydzieliną,
• postępujące zaczerwienienie,
• nieprzyjemny zapach z rany,
• wyraźne zaburzenia czucia,
• zblednięcie, zasinienie lub ochłodzenie palców,
• nagły ból i obrzęk łydki,
• duszność albo ból w klatce piersiowej.

Opatrunku stabilizującego paluch nie należy samodzielnie zdejmować ani poprawiać bez wyraźnego zalecenia. Niewłaściwe owinięcie palucha może uciskać tkanki albo zmieniać jego ustawienie.

Kontrola rany odbywa się zwykle po około dwóch tygodniach. Jeżeli gojenie przebiega prawidłowo, usuwane są szwy, a pacjent otrzymuje dalsze zalecenia dotyczące opatrunku, mycia stopy i rozpoczęcia ćwiczeń.

Od drugiego do szóstego tygodnia

Kość potrzebuje czasu na zrost. Nawet jeżeli ból szybko ustępuje, śruba nie zastępuje biologicznego gojenia. Jej zadaniem jest utrzymywanie fragmentów kostnych we właściwym położeniu, dopóki organizm nie połączy ich nową tkanką kostną.

W typowym przebiegu pacjent nadal korzysta z buta pooperacyjnego. Może stopniowo zwiększać codzienną aktywność, powinien jednak obserwować reakcję stopy.

Jeżeli po dłuższym spacerze obrzęk i ból utrzymują się do następnego dnia, zwykle oznacza to, że obciążenie zostało zwiększone zbyt szybko.

Po prawidłowym wygojeniu rany można rozpocząć delikatne ćwiczenia ruchomości stawu palucha, o ile zezwoli na to operator. Ich celem jest ograniczenie ryzyka nadmiernej sztywności.

Ćwiczenia nie powinny polegać na gwałtownym przełamywaniu bólu ani agresywnym odginaniu świeżo operowanego palucha. Więcej siły nie oznacza w tym przypadku lepszej rehabilitacji.

Dowody naukowe dotyczące jednego idealnego programu usprawniania po operacji palucha koślawego pozostają ograniczone. Korzystne mogą być odpowiednio dobrane ćwiczenia ruchomości, nauka prawidłowego chodu oraz stopniowe przywracanie obciążania pierwszego promienia, ale postępowanie należy dostosować do rodzaju operacji i etapu gojenia.

Około szóstego tygodnia

Po wykonaniu kontrolnego zdjęcia RTG i potwierdzeniu prawidłowego gojenia najczęściej można rozpocząć przechodzenie z buta pooperacyjnego do szerokiego, stabilnego obuwia sportowego.

Nie zawsze dzieje się to dokładnie po sześciu tygodniach. U części pacjentów potrzeba więcej czasu, szczególnie po większej korekcji, dodatkowych osteotomiach albo wolniejszym gojeniu kości.

Pierwszy zwykły but powinien mieć szeroki przód i nie uciskać nadal obrzękniętej stopy. Próba szybkiego powrotu do wąskiego obuwia często prowadzi do bólu i podrażnienia operowanej okolicy.

W tym okresie rehabilitacja koncentruje się na:

• odzyskiwaniu ruchomości palucha,
• prawidłowym przetaczaniu stopy podczas kroku,
• stopniowym obciążaniu pierwszego promienia,
• wzmacnianiu mięśni stopy i łydki,
• poprawie równowagi,
• zmniejszaniu obrzęku,
• mobilizacji blizny po pełnym wygojeniu rany.

Pacjent często nieświadomie unika odbicia z operowanego palucha i chodzi po zewnętrznej krawędzi stopy. Jeżeli taki sposób chodzenia utrwala się, może prowadzić do przeciążenia pozostałych części stopy. Dlatego odzyskanie prawidłowego wzorca chodu jest równie ważne jak samo uzyskanie zrostu kości.

Kiedy można wrócić do pracy?

Nie da się odpowiedzialnie podać jednej daty dla wszystkich.

Osoba wykonująca pracę zdalną lub siedzącą może wrócić wcześniej, pod warunkiem że ma możliwość regularnego unoszenia stopy i ograniczenia chodzenia.

Praca wymagająca wielogodzinnego stania, chodzenia, dźwigania, pracy na nierównym podłożu albo noszenia obuwia ochronnego zwykle wymaga znacznie dłuższej przerwy.

Warto pamiętać, że zdolność przejścia kilkuset metrów nie oznacza jeszcze gotowości do spędzenia ośmiu godzin na nogach.

Kiedy można prowadzić samochód?

Do prowadzenia samochodu można wrócić dopiero wtedy, gdy pacjent:

• nie korzysta już z buta pooperacyjnego,
• chodzi w stabilnym, bezpiecznym obuwiu,
• nie przyjmuje leków zaburzających refleks,
• potrafi szybko i bez bólu przenieść stopę między pedałami,
• jest w stanie wykonać gwałtowne hamowanie.

Po operacji prawej stopy przerwa w prowadzeniu pojazdu jest zwykle dłuższa. Po operacji lewej stopy pacjent prowadzący samochód z automatyczną skrzynią biegów może odzyskać taką możliwość wcześniej, ale decyzja nadal zależy od zakresu operacji, sprawności pacjenta i przebiegu gojenia.

Kiedy można wrócić do sportu?

Powrót do sportu odbywa się etapami.

Rower stacjonarny, pływanie, ćwiczenia siłowe, bieganie i sporty wymagające gwałtownego odbicia z palucha stawiają przed stopą zupełnie różne wymagania. Nie powinny więc być wprowadzane jednocześnie.

Najpierw musi dojść do zrostu kostnego, wygojenia tkanek miękkich, odzyskania odpowiedniej ruchomości palucha i przywrócenia prawidłowego chodu. Dopiero później można stopniowo zwiększać siłę odbicia i obciążenia dynamiczne.

Powrót do codziennych czynności nie jest tym samym co zakończenie całego procesu leczenia.

Obrzęk może utrzymywać się przez kilka miesięcy

Jednym z najczęstszych zaskoczeń po operacji stopy jest czas utrzymywania się obrzęku.

Pacjent może chodzić już bez większego bólu, a mimo to wieczorem stopa nadal nie mieści się w części obuwia. Obrzęk może nasilać się po dłuższym spacerze, podczas upałów albo po powrocie do bardziej intensywnej aktywności.

Nie oznacza to automatycznie, że operacja się nie udała.

Końcowy wygląd stopy, blizny i tkanek miękkich ocenia się znacznie później niż wynik pierwszego kontrolnego zdjęcia RTG. Stopa potrzebuje nie tylko zrostu kości, lecz również czasu na przebudowę blizn, odzyskanie ruchomości i ponowną naukę prawidłowego obciążania.

Czy śrubę trzeba później usuwać?

Najczęściej nie.

Implanty używane do stabilizacji osteotomii Chevron i Akin są niewielkie i zwykle pozostają w kości. Usuwa się je wtedy, gdy powodują miejscowy ból, drażnią obuwie, są wyraźnie wyczuwalne pod skórą albo pojawia się inny konkretny problem.

Rutynowe planowanie kolejnej operacji wyłącznie po to, aby usunąć prawidłowo funkcjonującą śrubę, zwykle nie jest potrzebne.

Czy paluch może ponownie się skrzywić?

Może. Żadna metoda operacyjna nie daje stuprocentowej gwarancji, że deformacja nigdy częściowo nie powróci.

Ryzyko nawrotu zależy między innymi od:

• wyjściowej wielkości deformacji,
• budowy całej stopy,
• ustawienia powierzchni stawowej,
• rotacji pierwszej kości śródstopia,
• położenia trzeszczek,
• jakości uzyskanej korekcji,
• pozostawionej niestabilności,
• przebiegu gojenia,
• czasu obserwacji.

Częściowy nawrót widoczny na zdjęciu RTG nie zawsze oznacza jednak powrót bólu ani konieczność kolejnej operacji. Wynik radiologiczny trzeba zawsze zestawić z funkcją stopy i dolegliwościami pacjenta.

Jakie powikłania mogą wystąpić?

Jak każda operacja, korekcja palucha koślawego wiąże się z ryzykiem powikłań.

Możliwe są między innymi:

• zakażenie,
• problemy z gojeniem rany,
• podrażnienie lub uszkodzenie niewielkich nerwów skórnych,
• drętwienie okolicy blizny,
• utrzymująca się sztywność stawu palucha,
• przedłużający się obrzęk,
• opóźniony zrost albo brak zrostu osteotomii,
• przemieszczenie fragmentów kostnych,
• utrata części korekcji,
• nawrót deformacji,
• przeciążenie pozostałych kości śródstopia,
• nadmierne skrócenie pierwszej kości śródstopia,
• odchylenie palucha w przeciwną stronę, czyli paluch szpotawy,
• dolegliwości związane z implantem.

Prawidłowa kwalifikacja, dokładne zaplanowanie korekcji, staranne wykonanie operacji i rozsądne postępowanie po zabiegu zmniejszają ryzyko powikłań, ale nie mogą wyeliminować go całkowicie.

Udana operacja to coś więcej niż prosty paluch na zdjęciu RTG

Celem leczenia nie jest wyłącznie uzyskanie prawidłowych kątów.

Pacjent powinien otrzymać stopę możliwie bezbolesną, stabilną i pozwalającą wrócić do codziennych aktywności. Paluch powinien uczestniczyć w chodzie, mieścić się w zwykłym obuwiu i współpracować z pozostałymi częściami stopy.

Wygląd również ma znaczenie. Pacjent naturalnie chce, aby po operacji stopa była nie tylko mniej bolesna, ale również bardziej harmonijna. Dobry efekt estetyczny powinien jednak wynikać z prawidłowego odtworzenia anatomii, a nie z samego agresywnego usunięcia wystającej części kości.

Najlepszą metodą nie jest ta, która ma najnowocześniejszą nazwę, najmniejszą bliznę albo najbardziej efektowną reklamę. Najlepsza jest technika właściwie dobrana do danego problemu i dobrze wykonana przez chirurga, który rozumie całą deformację.

Po operacji równie ważna staje się cierpliwość pacjenta. Kość można skorygować podczas jednego zabiegu. Na jej zrost, uspokojenie obrzęku, odzyskanie ruchomości i powrót naturalnego chodu trzeba dać stopie odpowiednio dużo czasu.

Czytaj także: „Paluch koślawy – kiedy wystająca kostka staje się problemem zdrowotnym?”.

Bibliografia

1. Clemente P, Mariscal G, Barrios C. Distal chevron osteotomy versus different operative procedures for hallux valgus correction: a meta-analysis. Journal of Orthopaedic Surgery and Research. 2022;17:80. DOI: 10.1186/s13018-022-02977-7.
2. Peng YN i wsp. Chevron osteotomy and scarf osteotomy for hallux valgus correction: a systematic review and meta-analysis. International Orthopaedics. 2024.
3. Kuliński P i wsp. Outcomes After Chevron Osteotomy with and Without Additional Akin Osteotomy: A Retrospective Comparative Study. Journal of Clinical Medicine. 2023;12.
4. Donantoni M i wsp. Surgical Techniques for Lapidus Arthrodesis: Approaches, Indications, and Outcomes. Journal of Clinical Medicine. 2025.
5. Gumuskaya O, Peterson B, Donnelly H, Unver B, Lafferty D, Tehan P. Preoperative and Postoperative Physical and Mechanical Rehabilitation Interventions in Hallux Valgus: A Systematic Review. Journal of Foot and Ankle Research. 2025;18. DOI: 10.1002/jfa2.70083.
6. Ezzatvar Y, López-Bueno L, Fuentes-Aparicio L, Dueñas L. Prevalence and Predisposing Factors for Recurrence after Hallux Valgus Surgery: A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of Clinical Medicine. 2021;10:5753. DOI: 10.3390/jcm10245753.